Dlaczego elektrolitów brakuje w organizmie i jak to wpływa na zdrowie – przyczyny zaburzeń elektrolitowych

Zaburzenia elektrolitowe to nieprawidłowe stężenie minerałów, np. sód, potas, wapń i magnez, we krwi. Mogą być skutkiem odwodnienia, chorób nerek, wymiotów, biegunki lub stosowania niektórych leków. Objawy obejmują osłabienie, skurcze mięśni, zaburzenia rytmu serca, splątanie i drgawki. Wymagają konsultacji lekarskiej, badań laboratoryjnych oraz leczenia przyczyny.

Brak elektrolitów w organizmie może pojawić się po intensywnym wysiłkuinfekcji przewodu pokarmowego, odwodnieniu albo w przebiegu chorób przewlekłych. Problem dotyczy podobnie jak osób aktywnych fizyczniei seniorów, pacjentów przyjmujących leki moczopędne oraz osób, które tracą dużo płynów w czasie upałów. Początkowo zaburzenia mogą powodować jedynie pragnienie, osłabienie lub ból głowy, jednak przy większym niedoborze wpływają na pracę mięśni, układu nerwowego i serca. Skąd organizm czerpie elektrolity i co sprawia, że ich poziom spada? Odpowiedź wymaga uwzględnienia ilości wypijanej wody, strat, chorób oraz sposobu odżywiania.

Przyczyny zaburzeń elektrolitowych związane z utratą płynów

Elektrolity, takie jak sód, potas, magnez i wapń, są tracone przede wszystkim wraz z potem, moczem, wymiotami oraz stolcem. Sama woda nie zawsze uzupełnia ich poziom, przede wszystkim gdy odwodnienie trwa długo lub towarzyszy mu biegunka.

Znaczenie ma także tempo utraty płynów: nagłe odwodnienie może szybciej wywołać objawy niż stopniowy niedobór.

Najczęstsze przyczyny zaburzeń elektrolitowych obejmują:

• intensywne pocenie się w czasie wysiłku, pracy fizycznej lub przebywania w wysokiej temperaturze;
• wymioty i biegunki, które powodują jednoczesną utratę wody oraz składników mineralnych;
• gorączkę, szczególnie gdy ogranicza ona przyjmowanie płynów;
• stosowanie leków moczopędnych i niektórych innych preparatów wpływających na gospodarkę wodno-elektrolitową;
• choroby nerek, wątroby, serca lub zaburzenia hormonalne zmieniające wydalanie elektrolitów.

Poniższa tabela pokazuje, jak niedobór poszczególnych składników może wiązać się z ich rolą w organizmie:

Jak choroby i leki wpływają na poziom elektrolitów?

Niektóre zaburzenia elektrolitowe wynikają nie z niedostatecznej podaży, lecz z nieprawidłowej regulacji gospodarki wodnej.

Nerki filtrują krew i decydują, które składniki zostaną zatrzymane, a które usunięte z moczem. Gdy ich działanie jest osłabione, poziom sodu, potasu lub magnezu może zmieniać się jakkolwiek diety. Znaczenie mają także zaburzenia hormonalne (między innymi dotyczące hormonów regulujących ciśnienie i wydalanie wody), przewlekłe choroby przewodu pokarmowego oraz restrykcyjne jadłospisy. Ryzyko rośnie, gdy parę elementów występuje równocześnie: upał, biegunka i lek moczopędny mogą szybko pogłębić niedobór. Czy każdy skurcz mięśnia oznacza brak magnezu?

Nie, ponieważ podobne dolegliwości mogą wynikać także z odwodnienia, przeciążenia, zaburzeń krążenia lub choroby wymagającej diagnostyki laboratoryjnej.

Utrata wody i elektrolitów jako źródło zaburzeń stężenia

Nieprawidłowe stężenie elektrolitów najczęściej wynika z zaburzenia równowagi między ilością wody a ilością rozpuszczonych w niej minerałów. Sód, potas, chlorki, wapń, magnez i fosforany uczestniczą w przewodzeniu impulsów nerwowych, pracy mięśni oraz utrzymaniu prawidłowego nawodnienia komórek.

Ich poziom może stać się zbyt niski albo zbyt wysoki.

Do utraty płynów dochodzi w czasie nasilonego pocenia, gorączki, biegunki i wymiotów. Znaczenie ma sama objętość utraconej wody, lecz także jej skład. Przy intensywnym poceniu organizm traci między innymi sód i chlorki, jednak biegunka może prowadzić także do niedoboru potasu oraz wodorowęglanów. Uzupełnienie samej wody nie zawsze przywraca prawidłową równowagę elektrolitową, a w niektórych sytuacjach może także rozcieńczyć stężenie sodu we krwi. Odwrotny problem pojawia się przy odwodnieniu bez dobrego uzupełniania płynów. Wtedy elektrolity mogą zostać zagęszczone, co sprzyja podwyższeniu stężenia sodu. Podobny efekt występuje po znacznym ograniczeniu przyjmowania płynów, przy wysokiej gorączce lub w warunkach zwiększonej utraty wody przez skórę i drogi oddechowe.

Jak biegunka i wymioty zmieniają poziom sodu oraz potasu?

Wymioty powodują utratę płynu, chlorków i jonów wodorowych, a ich długotrwały przebieg może zaburzać równowagę kwasowo-zasadową. Biegunka często obniża stężenie potasu i wodorowęglanów. Ryzyko rośnie, gdy objawy trwają długo, towarzyszy im mała ilość oddawanego moczu albo chory przyjmuje Zaburzenia stężenia sodu, potasu, wapnia i magnezu mogą szybko wpływać na pracę mózgu, serca, mięśni oraz nerek.

Powikłania zaburzeń elektrolitowych u osób z grup ryzyka

Nasilenie objawów zależy od rodzaju nieprawidłowości, szybkości jej rozwoju oraz chorób towarzyszących. Niedobór sodu może prowadzić do bólu głowy, splątania, drgawek i obrzęku mózgu. Zbyt wysokie stężenie sodu powoduje odwodnienie komórek nerwowych, zaburzenia świadomości, a w ciężkich przypadkach śpiączkę. Nieprawidłowe stężenie potasu szczególnie obciąża układ przewodzący serca. Zarówno hipokaliemiai hiperkaliemia mogą wywołać osłabienie mięśni, zaburzenia rytmu oraz zatrzymanie krążenia. Niedobór wapnia sprzyja bolesnym skurczom, mrowieniu i tężyczce, jednak zaburzenia magnezu mogą zwiększać arytmie i drżenia mięśni.

Największe zagrożenie stanowią szybko narastające zmiany elektrolitów oraz współistniejąca choroba nerek lub serca. Do grup ryzyka należą także osoby przyjmujące leki moczopędne, przeczyszczające, niektóre leki na nadciśnienie oraz preparaty wpływające na gospodarkę hormonalną.

Na powikłania zaburzeń elektrolitowych narażeni są także pacjenci po uporczywych wymiotach, biegunceintensywnym wysiłku lub długotrwałym poście. Szczególnej ostrożności wymagają osoby z cukrzycą, chorobami nadnerczy i zaburzeniami odżywiania.

Objawy wymagające pilnej oceny medycznej:

• omdlenie, splątanie lub narastająca senność,
• drgawki albo nagłe osłabienie mięśni,
• kołatanie serca i ból w klatce piersiowej,
• skąpomocz, nasilone odwodnienie lub niemożność przyjmowania płynów.

Rozpoznanie opiera się na badaniu elektrolitów, ocenie funkcji nerek i, przy podejrzeniu zaburzeń potasu, zapisie EKG. Samodzielne uzupełnianie elektrolitów może pogorszyć stan, przede wszystkim przy niewydolności nerek lub chorobach serca.

Zaburzenia elektrolitowe mogą pojawić się po intensywnych wymiotach, biegunce, odwodnieniu, dużym wysiłku lub przyjmowaniu leków moczopędnych. Dotyczą między innymi stężenia sodu, potasu, wapnia i magnezu. Ich nadmiar albo niedobór wpływa na pracę serca, mięśni, układu nerwowego oraz nerek. Pilnej pomocy medycznej wymagają objawy sugerujące zaburzenia rytmu serca, zaburzenia świadomości lub szybko postępujące odwodnienie. Szczególnej ostrożności potrzebują osoby z chorobami nerek, serca i wątroby, a także pacjenci przyjmujący leki wpływające na gospodarkę wodno-elektrolitową.

Kiedy zaburzenia elektrolitowe wymagają pilnej pomocy medycznej?

Natychmiast skontaktuj się z numerem alarmowym, jeśli pojawią się omdlenie, drgawki, narastająca senność, splątanie, trudności z wybudzeniem lub nagła utrata przytomności.

Alarmujące są także kołatanie serca, bardzo nierówne bicie serca, ból w klatce piersiowej, duszność oraz silne osłabienie uniemożliwiające chodzenie. Pomocy nie należy odkładać także przy uporczywych wymiotach albo biegunce, gdy chory nie jest w stanie przyjmować płynów, oddaje bardzo mało moczu lub ma wyraźnie wysuszone usta i narastające zawroty głowy. Szybkiej oceny wymagają gwałtowne, bolesne skurcze mięśni, drżenia, mrowienie wokół ust i dłoni oraz znaczne pogorszenie stanu po wysiłku lub przebywaniu w upale. Kiedy zaburzenia elektrolitowe wymagają pilnej pomocy medycznej, nie powinno się samodzielnie przyjmować dużych dawek potasu, magnezu ani soli. Objawy niedoboru mogą przypominać objawy nadmiaru, a niewłaściwa suplementacja może nasilić arytmię lub obciążyć nerki. Do czasu konsultacji osoba przytomna może przyjmować małe porcje płynu nawadniającego, o ile nie ma przeciwwskazań i nie wymiotuje bez przerwy. Przy utracie przytomności nie wolno podawać niczego doustnie.

Czy skurcze i kołatanie serca wymagają szybkiej konsultacji?

Pojedynczy skurcz po wysiłku nie zawsze oznacza stan nagły, ale jego nawracanie, dobranie z osłabieniem, zawrotami głowy lub nierównym pulsem wymaga pilnej oceny. Lekarz może zlecić badanie elektrolitów we krwi, ocenę funkcji nerek oraz elektrokardiogram, ponieważ część nieprawidłowości ujawnia się przede wszystkim w zapisie pracy serca.