Niedokwasota żołądka: kiedy objawy nie są winą zbyt dużej ilości kwasu?

Niedokwasota żołądka to stan, w którym żołądek produkuje zbyt mało kwasu solnego. Może powodować uczucie pełności, wzdęcia, odbijanie, niestrawność oraz gorsze wchłanianie żelaza i witaminy B12. Przyczyną bywają między innymi przewlekłe zapalenie żołądka, zakażenie bakterią Helicobacter pylori lub długotrwałe stosowanie leków zmniejszających wydzielanie kwasu. Rozpoznanie i leczenie powinien ustalić lekarz.

Objawy po posiłku często automatycznie przypisuje się nadmiarowi kwasu solnego. Zgaga, odbijanie, uczucie pełności czy pieczenie w nadbrzuszu mogą jednak mieć także inne podłoże. U części osób problemem jest niedokwasota żołądka, czyli zbyt słaba kwaśność treści żołądkowej, a nie jej nadprodukcja. Ten temat może zainteresować osoby, które długo stosują leki zmniejszające wydzielanie kwasu, zmagają się z przewlekłą niestrawnością albo mimo leczenia nadal odczuwają dolegliwości.

Podobne sygnały pojawiają się także przy zaburzeniach motoryki żołądka, refluksie, nadwrażliwości trzewnej i niektórych chorobach błony śluzowej. Jak odróżnić możliwe mechanizmy, skoro same objawy bywają mylące?

Niedokwasota żołądka a objawy przypominające nadmiar kwasu

Kwas solny uczestniczy w rozkładaniu białek, uruchamianiu pepsyny oraz ograniczaniu przeżycia części drobnoustrojów w pokarmie. Wpływa też na uwalnianie składników odżywczych z pożywienia (między innymi żelaza i witaminy B12), choć ich dalsze wchłanianie zależy od wielu innych procesów.

Gdy kwaśność jest zbyt mała, trawienie może przebiegać wolniej, a pokarm dłużej pozostawać w żołądku. Niedokwasota żołądka może dawać wrażenie „za dużej ilości kwasu”, ponieważ zaleganie treści i nieprawidłowe rozciąganie żołądka sprzyjają odbijaniu oraz cofaniu obecności. Refluks nie zawsze wynika wyłącznie z nadprodukcji kwasu. Znaczenie mają także napięcie dolnego zwieracza przełyku, objętość posiłku, pozycja ciała i tempo opróżniania żołądka. Na możliwą niedokwasotę mogą wskazywać między innymi:

• uczucie ciężaru i przepełnienia po posiłku, przede wszystkim zawierającym dużo białka,
• odbijanie i wzdęcia pojawiające się niedługo po jedzeniu,
• nudności lub szybkie poczucie sytości,
• nawracające objawy niestrawności mimo ograniczania produktów uznawanych za „kwaśne”,
• niewyjaśnione nieprawidłowości dotyczące żelaza, witaminy B12 lub morfologii,
• pieczenie za mostkiem albo kwaśne odbijanie, które nie reaguje przewidywalnie na zmianę diety.

Żaden z tych objawów samodzielnie nie potwierdza rozpoznania. Podobny obraz może towarzyszyć zapaleniu żołądka, zakażeniu Helicobacter pylori, chorobom autoimmunologicznym, zaburzeniom opróżniania żołądka lub działaniu leków.

Długotrwałe przyjmowanie inhibitorów pompy protonowej także zmniejsza wydzielanie kwasu, ale nie oznacza automatycznie trwałej niedokwasoty.

Rozpoznanie niedokwasoty wymaga oceny przyczyny, a interpretacji odczuć po posiłku: lekarz może sprawdzić badania laboratoryjne, endoskopię, ocenę leków oraz testy oceniające refluks lub kwaśność w konkretnych sytuacjach. Samodzielne przyjmowanie preparatów zakwaszających może nasilić podrażnienie, jeśli problemem jest zapalenie, nadżerka albo rzeczywisty refluks.

Przyczyny niedokwasoty żołądka i czynniki ryzyka

Niedokwasota żołądka, określana także jako hipachlorhydria, oznacza zbyt małe wydzielanie kwasu solnego przez komórki okładzinowe błony śluzowej żołądka.

Kwas solny tworzy odpowiednie środowisko dla trawienia białek, pomaga uwalniać składniki odżywcze z pożywienia i ogranicza przeżywanie części drobnoustrojów dostających się do przewodu pokarmowego.

Jedną z najważniejszych przyczyn jest przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka. Może ono mieć podłoże autoimmunologiczne, gdy układ odpornościowy atakuje komórki odpowiedzialne za produkcję kwasu.

Taki proces bywa związany z niedokrwistością złośliwą oraz niedoborem witaminy B12, ponieważ uszkodzenie śluzówki ogranicza także wydzielanie czynnika wewnętrznego potrzebnego do jej wchłaniania.

Znaczenie ma także zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Długotrwały stan zapalny wywołany przez ten drobnoustrój może stopniowo zmieniać strukturę śluzówki i zaburzać pracę gruczołów żołądkowych. W zaawansowanych przypadkach dochodzi do zaniku błony śluzowej, a niedokwasota może przejść w achlorhydrię, czyli niemal całkowity brak kwasu solnego. Jednym z częstych, możliwych do przeoczenia elementów jest długotrwałe stosowanie leków hamujących wydzielanie kwasu. Dotyczy to przede wszystkim inhibitorów pompy protonowej oraz, w mniejszym stopniu, antagonistów receptora H2. Leki te mogą być potrzebne i wydajne, ale ich zasadność oraz czas przyjmowania powinny być okresowo oceniane przez lekarza.

Czy wiek zwiększa ryzyko niedokwasoty żołądka?

Tak. Z wiekiem może zmniejszać się aktywność komórek wydzielniczych, a regeneracja błony śluzowej staje się mniej sprawna. Ryzyko rośnie także przy wieloletnim zapaleniu żołądka, przebytych zabiegach w obrębie tego narządu oraz współistnieniu chorób autoimmunologicznych. Niskie wydzielanie kwasu żołądkowego może zaburzać trawienie białek, wchłanianie wybranych składników i ochronę przed drobnoustrojami.

Objawy bywają niespecyficzne, dlatego sama obserwacja dolegliwości nie potwierdza rozpoznania.

Diagnostyka niskiego wydzielania kwasu żołądkowego: od objawów do badań

Proces diagnostyczny rozpoczyna się od rozmowy o uczuciu pełności, odbijaniu, wzdęciach, nudnościach, pieczeniu w nadbrzuszu oraz reakcji na posiłki.

Podobne symptomy mogą występować także przy refluksie, chorobach żołądka, zaburzeniach trzustki lub nadwrażliwości przewodu pokarmowego. Lekarz analizuje także stosowane leki, przede wszystkim preparaty ograniczające wydzielanie kwasu. Mogą one zmieniać wynik pomiarów, dlatego nie należy samodzielnie ich odstawiać ani modyfikować dawki przed badaniem.

Najbardziej miarodajna ocena wymaga połączenia obrazu klinicznego, badań laboratoryjnych i oceny błony śluzowej żołądka. W wybranych przypadkach wykonuje się pomiar pH treści żołądkowej albo specjalistyczne testy oceniające zdolność komórek okładzinowych do produkcji kwasu.
Badania pomocnicze przy podejrzeniu niedokwasoty:

• morfologia i oznaczenie witaminy B12, gdy podejrzewa się zaburzenia wchłaniania;
• gastryna i pepsynogeny, które mogą pośrednio wskazywać na zanik gruczołów żołądkowych;
• przeciwciała związane z autoimmunologicznym zapaleniem błony śluzowej żołądka.

Diagnostyka niskiego wydzielania kwasu żołądkowego powinna uwzględniać także zakażenie Helicobacter pylori, przewlekłe zapalenie zanikowe oraz choroby autoimmunologiczne. Wyniki interpretuje lekarz, ponieważ nieprawidłowe pH bez ustalenia przyczyny nie uzasadnia samodzielnego stosowania preparatów zakwaszających.

Domowy test z sodą polega na wypiciu roztworu sody oczyszczonej i obserwowaniu, czy pojawi się odbijanie.

Jego zwolennicy zakładają, że soda reaguje z kwasem solnym obecnym w żołądku, tworząc dwutlenek węgla. Odbicie ma więc rzekomo świadczyć o prawidłowej kwasowości, a jego brak o niedokwasocie, czyli hipochlorhydrii.

Domowy test z sodą nie jest wiarygodnym badaniem niskiego wydzielania kwasu żołądkowego. Reakcja chemiczna może zachodzić, ale jej przebieg zależy od wielu elementów, między innymi od ilości treści pokarmowej, opróżniania żołądka, połykanego powietrza oraz indywidualnej wrażliwości na rozciąganie ściany żołądka.

Samo odbijanie nie pokazujeile kwasu zostało wydzielone.

Domowy test z sodą a niedokwasota żołądka – co naprawdę mierzy?

Test nie mierzy pH soku żołądkowego ani aktywności komórek wydzielających kwas. Brak odbicia nie potwierdza niedoboru kwasu, podobnie jak szybkie odbicie nie dowodzi jego prawidłowego poziomu.

Wynik może być przypadkowy i zmienny nawet u tej samej osoby.

Co może zafałszować wynik testu z sodą?

Na obserwację wpływają posiłek, napoje gazowane, refluks, tempo opróżniania żołądka i sposób wypicia roztworu. Odbicie może wynikać z połkniętego powietrza, a nie z reakcji sody z kwasem. Z kolei opóźnione odbijanie nie musi oznaczać obniżonej kwasowości.

Objawy przypisywane niedokwasocie – pełność po jedzeniu, wzdęcia, odbijanie, nudności czy dyskomfort w nadbrzuszu – mają wiele możliwych przyczyn.

Mogą towarzyszyć między innymi refluksowi, zaburzeniom motoryki przewodu pokarmowego, nietolerancjom pokarmowym lub działaniu leków zmniejszających wydzielanie kwasu. Dlatego domowy test z sodą nie powinien służyć do samodzielnego rozpoznania ani do odstawiania terapii. Potwierdzenie zaburzeń wydzielania kwasu wymaga oceny lekarskiej i dobrania właściwego badania do objawów. Specjalista może przeanalizować przyjmowane leki, choroby przewlekłe i sposób odżywiania, a w uzasadnionych sytuacjach zlecić diagnostykę przewodu pokarmowego lub pomiar kwasowości. Doustne przyjmowanie sody nie jest też dobrym pomysłem u osób z ograniczeniem podaży sodu oraz niektórymi chorobami serca, nerek lub nadciśnieniem.