Kofeina a teina: ta sama budowa chemiczna, różne źródła i mechanizm działania

Kofeina i teina to w rzeczywistości ta sama substancja chemiczna, występująca odpowiednio w kawie i herbacie. Różnica w działaniu wynika głównie z obecności składników napoju. Herbata zawiera między innymi garbniki i L-teaninę, dlatego pobudzenie po jej wypiciu bywa łagodniejsze i bardziej rozłożone w czasie. Kawa zazwyczaj działa szybciej oraz intensywniej.

Kofeina i teina często są przedstawiane jako dwa różne składniki o odmiennym działaniu. Takie ujęcie może jednak prowadzić do nieporozumień, przede wszystkim gdy porównuje się filiżankę kawy z naparem z liści herbaty. Temat zainteresuje osoby, które chcą świadomie dobierać źródło pobudzenia, obserwują swoją reakcję na napoje z kofeiną albo zastanawiają się, skąd bierze się różnica między działaniem espresso i zielonej herbaty. Znaczenie ma sama substancja, lecz także całe środowisko chemiczne napoju, sposób przygotowania oraz indywidualna wrażliwość organizmu.

Dlaczego po herbacie pobudzenie bywa odbierane jako łagodniejsze, skoro jej główny związek aktywny jest taki sam?

Kofeina a teina: ta sama substancja w innym źródle

Pod względem chemicznym teina nie jest odrębnym związkiem. To tradycyjna nazwa kofeiny występującej w liściach herbaty. Cząsteczka dostarczona wraz z kawą, czarną herbatą, zieloną herbatą czy yerba mate ma taką samą budowę i może oddziaływać na te same receptory w organizmie. Źródło nie zmienia więc tożsamości chemicznej kofeiny. Różnice w odczuwaniu pobudzenia wynikają przede wszystkim z całego składu naparu. Herbata dostarcza także L-teaninę, aminokwasy, polifenole i inne związki roślinne.

Kawa ma odmienny profil chemiczny i sensoryczny, a sposób palenia ziaren wpływa na charakter napoju. Znaczenie mają także ilość użytego surowca, czas ekstrakcji i temperatura wody (nie sam gatunek rośliny).

Na rzeczywiste odczucie działania wpływają między innymi:

• forma napoju i stężenie kofeiny w przygotowanej porcji,
• czas kontaktu surowca z wodą,
• obecność L-teaniny oraz innych składników roślinnych,
• tempo wypicia napoju i spożycie go z posiłkiem,
• indywidualna tolerancja na kofeinę.

Mechanizm działania kofeiny i teiny w organizmie

Po spożyciu kofeina może docierać do mózgu, gdzie blokuje receptory adenozyny, przede wszystkim A1 i A2A. Adenozyna gromadzi się w ciągu dnia i wiąże się z narastającym odczuciem zmęczenia. Kofeina nie usuwa samej potrzeby odpoczynku, lecz czasowo ogranicza odbiór sygnału senności. Dlatego człowiek może czuć większą czujność, łatwiejsze skupienie i mniejsze znużenie, mimo że powód zmęczenia nadal pozostaje.

Właśnie dlatego określenie „działanie teiny” opisuje często działanie kofeiny z herbaty. Różny efekt może wynikać z tempa uwalniania substancji, składu naparu i indywidualnej odpowiedzi układu nerwowego (u jednej osoby dominować będzie koncentracja, u innej napięcie lub rozdrażnienie).

Kofeina a teina to zatem nie dwa mechanizmy, lecz jedna substancja działająca w różnych warunkach.

Budowa chemiczna kofeiny i teiny a ich obecność w napojach

Kofeina i teina nie są dwiema różnymi substancjami. „Teina” to historyczna nazwa kofeiny występującej w liściach herbaty. Związek obecny w kawie, herbacie, kakao oraz niektórych roślinach ma tę samą budowę chemiczną, jakkolwiek źródła pochodzenia.

Różnice w odczuwanym działaniu wynikają głównie z towarzyszących składników napoju, sposobu przygotowania i tempa przyjmowania substancji.

Kofeina należy do alkaloidów purynowych i jest pochodną ksantyny. Jej pełna nazwa chemiczna to 1,3,7-trimetyloksantyna, a wzór sumaryczny obejmuje atomy węgla, wodoru, azotu i tlenu.

Cząsteczka zawiera układ pierścieni heterocyklicznych oraz trzy grupy metylowe przyłączone do atomów azotu. Dwa ugrupowania karbonylowe nadają jej określone właściwości elektronowe, jednak dosyć niewielki rozmiar ułatwia przenikanie przez błony biologiczne. Teina z herbaty i kofeina z kawy są chemicznie tym samym związkiem, lecz w napoju występują w odmiennym środowisku chemicznym. Herbata dostarcza także polifenoli, aminokwasów i substancji roślinnych, które mogą modyfikować tempo wchłaniania oraz subiektywne odczucie pobudzenia. Kawa zawiera własny zestaw związków aromatycznych i produktów powstających w czasie palenia ziaren.

Nie należy też utożsamiać kofeiny z teobrominą. Teobromina także jest metyloksantyną, ale ma inną liczbę grup metylowych i odmienny profil działania.

W jaki sposób kofeina blokuje receptory adenozyny?

Najważniejszy mechanizm działania kofeiny polega na antagonizowaniu receptorów adenozynowych, szczególnie A1 i A2A.

Adenozyna gromadzi się w układzie nerwowym w czasie aktywności komórek i sprzyja zmniejszeniu ich pobud

Na odczuwanie pobudzenia po herbacie wpływa ilość kofeiny, lecz także sposób parzenia, skład liści i indywidualna wrażliwość organizmu.

Skład herbaty a odczuwanie działania teiny: które związki mają znaczenie?

Teina to określenie kofeiny występującej w naparze herbacianym. Jej działanie może być odczuwane inaczej niż po kawie, ponieważ towarzyszą jej między innymi L-teanina, polifenole, garbniki, aminokwasy i substancje aromatyczne.

L-teanina może łagodzić subiektywne odczucie napięcia wywołanego kofeiną, ale nie usuwa jej pobudzającego działania. Na stężenie kofeiny w filiżance wpływa gatunek i część rośliny wykorzystana do produkcji, rozdrobnienie suszuilość liści oraz długość kontaktu z wodą. Dłuższe parzenie najczęściej sprzyja intensywniejszej ekstrakcji, a wysoka temperatura ułatwia przechodzenie wielu związków do naparu. Znaczenie ma także to, czy herbata jest pita na czczo, czy razem z posiłkiem.

Skład naparu zmienia siłę pobudzenia, lecz także jego odczuwalny przebieg. Kofeina może poprawiać czujność, jednak L-teanina bywa kojarzona z bardziej spokojną koncentracją. Garbniki odpowiadają za cierpkość i mogą wpływać na odbiór napoju, jednak nie należy traktować ich jako prostego „blokera” kofeiny.
Co w herbacie może zwiększać odczuwanie teiny?

• Dłuższy czas parzenia, który zwiększa ekstrakcję kofeiny i składników.
• Większa ilość suszu przypadająca na filiżankę.
• Picie naparu na pusty żołądek, gdy działanie może pojawić się szybciej.
• Indywidualna wrażliwość na kofeinę, zależna między innymi od przyzwyczajenia.
• Połączenie herbaty z innymi źródłami kofeiny w ciągu dnia.

Czy sposób parzenia zmienia odczuwanie działania teiny?

Czy mocniejszy napar zawsze działa silniej?

Nie zawsze, ponieważ znaczenie ma także tolerancja organizmu, pora spożycia i obecność jedzenia w żołądku.

Czy herbata zielona pobudza słabiej niż czarna?

Nie można oceniać tego wyłącznie po kolorze naparu. Różnice wynikają z surowca, proporcji liści i parametrów parzenia.

Czy L-teanina neutralizuje kofeinę?

Nie.

Może zmieniać sposób odczuwania pobudzenia, lecz kofeina nadal oddziałuje na układ nerwowy.

Teina z herbaty może utrudniać zasypianie, ponieważ jest określeniem kofeiny naturalnie obecnej w liściach herbaty. Choć napar często działa łagodniej niż kawa, zawarta w nim substancja pobudzająca może opóźniać pojawienie się senności, zwiększać czujność i sprawiać, że sen będzie płytszy.

Kofeina wpływa na receptory adenozyny, czyli związku narastającego w organizmie wraz ze zmęczeniem. Gdy jej działanie zostaje zablokowane, mózg może przez dłuższy czas odbierać sygnały senności słabiej. Reakcja zależy od indywidualnej wrażliwości, pory wypicia naparu, rodzaju herbaty oraz długości parzenia. Osoba pijąca herbatę sinformacjecznie może odczuć pobudzenie wyraźniej niż ktoś przyzwyczajony do kofeiny.

Teina a zasypianie: od czego zależy wpływ herbaty na sen?

Znaczenie ma przede wszystkim godzina picia. Herbata wypita późnym popołudniem lub wieczorem może utrudnić wyciszenie, szczególnie przy cyklicznych problemach ze snem. Mocny, długo parzony napar najczęściej dostarcza więcej kofeiny niż delikatna herbata parzona krótko. Jej ilość zależy także od proporcji liści i objętości filiżanki.

Czy każda herbata pobudza przed snem?

Herbaty czarne, zielone, białe i oolong zawierają kofeinę, choć różnią się jej obecnością oraz profilem działania. Obecna w herbacie L-teanina może sprzyjać odczuciu spokojniejszej koncentracji, ale nie eliminuje pobudzającego wpływu kofeiny. Dlatego łagodny napar także może przeszkadzać osobie wrażliwej na substancje stymulujące.

Jeśli po wieczornej herbacie długo nie możesz zasnąć, sprawdź prostą zależność: przez parę dni przenieś ją na wcześniejszą porę i obserwuj jakość snu. Wieczorem lepiej sprawdzą się napary bez kofeiny, na przykład ziołowe, pod warunkiem że ich skład nie obejmuje składników pobudzających.

Pomocne bywa także krótsze parzenie i wybór słabszego naparu. Gdy bezsenność utrzymuje się jakkolwiek pory picia herbaty, przyczyną mogą być także stres, nieregularny rytm dnia, światło ekranów albo inne problemy zdrowotne.